Gelir Vergisi Nedir? Dilimler, Oranlar ve Ücretlilerde Kesinti
Gelir vergisi, gerçek kişilerin bir takvim yılında elde ettiği kazanç ve iratlar üzerinden Gelir Vergisi Kanunu'na göre alınan, %15'ten %40'a kadar beş dilimli artan oranlı doğrudan vergidir. Ücretlilerde işveren tarafından her ay kaynakta kesilir; diğer gelirlerde yıllık beyanname veya stopaj yoluyla ödenir.
Tarife beş dilimden oluşur ve oranlar %15, %20, %27, %35 ve %40'tır (GİB). Dilimlerin TL tutarları her yıl bir önceki yılın yeniden değerleme oranıyla güncellenir ve Aralık ayında yayımlanan Gelir Vergisi Genel Tebliği ile ilan edilir; ücret gelirlerinde üçüncü dilimin üst sınırı diğer gelir türlerinden daha yüksektir. Güncel dilim tutarları gib.gov.tr'de yer alır.
Ücretlilerde vergi kümülatif matrah üzerinden hesaplanır: yıl başından itibaren biriken brüt ücret (SGK ve işsizlik sigortası işçi payı düşüldükten sonra) bir dilimin üst sınırını aştığı ay, aşan kısım bir üst orandan vergilenir. Bu yüzden aynı brüt maaşla yılın ikinci yarısında net maaş düşer; Ocak'ta kümülatif matrah sıfırlanınca net tekrar yükselir.
Asgari ücret istisnası: 2022'den itibaren tüm ücretlilerin asgari ücret tutarına karşılık gelen kısmı gelir vergisi ve damga vergisinden istisnadır. 2026 yılı için brüt asgari ücret 33.030 TL, net 28.075,50 TL'dir (Çalışma Bakanlığı). Aynı yıl SGK prim tabanı brüt asgari ücrete eşit (33.030 TL), prim tavanı ise tabanın 9 katıdır (297.270 TL).
Gelir unsurları: ücret, serbest meslek kazancı, ticari kazanç, gayrimenkul sermaye iradı (kira), menkul sermaye iradı (faiz, temettü) ve değer artış kazancı. Yatırım gelirlerinin büyük kısmı stopaj yoluyla kaynakta vergilenir: mevduat faizi ve fon kâr payı stopajı vade ve fon türüne göre değişir; Borsa İstanbul'da bir yıldan kısa tutulan hisselerin alım-satım kazancında %10 stopaj uygulanır; kira geliri ise yıllık beyanname ile Mart ayında bildirilir (Hazır Beyan Sistemi).
Bordrodaki diğer kesintiler gelir vergisiyle karışır: SGK işçi payı %14, işsizlik sigortası işçi payı %1 ve damga vergisi. Net maaş = brüt − SGK − işsizlik − gelir vergisi − damga vergisi. BES katkı payı ve özel sağlık sigortası primi belirli sınırlar içinde matrahtan indirilebilir; oranlar ve sınırlar Cumhurbaşkanı kararı ve tebliğlerle sık güncellendiği için işlem öncesi yürürlükteki düzenleme kontrol edilmelidir.
Net maaşınızın yıl içinde düşmesi zam değil, dilim atlamadır: kümülatif matrahınızı bordronun üzerinden izleyin. Yatırım gelirlerinde 'stopaj nihai vergi mi, beyan gerekli mi' sorusunun cevabı gelir türüne göre değişir; kira ve yurt dışı gelirleri için beyan sınırlarına bakın.
